हिंदू दिनदर्शिकेतील चैत्र महिना मार्च महिन्यात सुरू होईल. हिंदू धर्मात चैत्र महिन्याला विशेष महत्त्व आहे. या महिन्यात हिंदू नववर्षाची सुरुवात होते. हा महिना दुर्गा देवीला समर्पित आहे. चैत्र नवरात्र या महिन्यात येते. त्याच वेळी, चैत्र महिन्यात रामनवमीचा सणही साजरा केला जातो. या महिन्यात दोन महत्त्वाची आणि विशेष एकादशी व्रतेही असतात. एकादशीचे व्रत भगवान विष्णूला समर्पित केले जाते. एका वर्षात 24 एकादशी व्रते असतात. चैत्र महिन्यात कृष्ण पक्षाच्या एकादशीला कामदा एकादशी साजरी केली जाते आणि शुक्ल पक्षाच्या एकादशीला कामदा एकादशी साजरी केली जाते. या शुभ प्रसंगी लक्ष्मी नारायणजींची पूजा केली जाते. तसेच एकादशीचे व्रत केले जाते. धार्मिक मान्यतेनुसार पापमोचनी आणि कामदा एकादशीचा उपवास करून भगवान विष्णूची पूजा केल्याने साधकाची प्रत्येक इच्छा पूर्ण होते.
अशा परिस्थितीत जाणून घेऊया मार्च महिन्यात पापमोचनी आणि कामदा एकादशी कधी साजरी केली जाईल? तसेच त्याचा शुभ मुहूर्त आणि या व्रताचे महत्त्व जाणून घ्या. वैदिक दिनदर्शिकेनुसार चैत्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षाची एकादशी 14 मार्च रोजी सकाळी 8 वाजून 10 मिनिटांनी सुरू होईल. तर ही तारीख 15 मार्च रोजी सकाळी 09 वाजून 16 मिनिटांनी संपेल. अशा परिस्थितीत यावर्षी 15 मार्च रोजी पापमोचनी एकादशी साजरी केली जाणार आहे. तर 16 मार्च रोजी उपोषण सोडण्यात येणार आहे.
पंचांगानुसार चैत्र महिन्यातील शुक्ल पक्षाची एकादशी तिथि २८ मार्च रोजी सकाळी ०८ वाजून ४५ मिनिटांनी सुरू होईल. तर ही एकादशी 29 मार्च रोजी सकाळी 7 वाजून 46 मिनिटांनी संपणार आहे. अशा परिस्थितीत यावर्षी २९ मार्चला कामदा एकादशी साजरी केली जाणार आहे. तर कामदा एकादशीचे व्रत 30 मार्च रोजी पूर्ण होणार आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, पापमोचनी एकादशीचा उपवास केल्याने भगवान विष्णूच्या कृपेने पाप दूर होते. हे व्रत केल्याने जन्मानंतरच्या पापांचा नाश होतो. जीवनात सुख आणि समृद्धी येते. मृत्यूनंतर मोक्ष प्राप्त होतो. पद्मपुराणानुसार, कामदा एकादशीच्या उपवासामुळे ब्राह्मणाचा वध आणि अजाणतेपणी केलेल्या सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. कामदा एकादशीच्या उपवासाने पिशाच इत्यादी दोषांचा नाश होतो. पापमोचनी एकादशी ही हिंदू धर्मातील अतिशय पुण्यदायी एकादशी मानली जाते. ती प्रामुख्याने फाल्गुन महिन्यातील कृष्ण पक्षात येते. या दिवशी भगवान विष्णूची उपासना केल्यास सर्व पापांचा नाश होतो, असे पुराणांमध्ये सांगितले आहे. पद्म पुराण मध्ये पापमोचनी एकादशीचे महत्त्व विशेषतः वर्णन केले आहे. या दिवशी व्रत केल्याने मन, वाणी आणि कर्माने झालेल्या चुका क्षमिल्या जातात आणि आत्मशुद्धी होते, अशी श्रद्धा आहे. या एकादशीचे व्रत केल्याने मनुष्याला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सुकर होतो. म्हणूनच या दिवसाला आध्यात्मिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्व आहे. अनेक भक्त या दिवशी उपवास, जप, दानधर्म आणि पूजाअर्चा करून भगवान विष्णूची कृपा मिळवतात. पापमोचनी एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत. घरातील देवघर स्वच्छ करून भगवान विष्णू यांची पूजा करावी. तुळशीपत्र, फुले, नैवेद्य अर्पण करून विष्णुसहस्रनाम, गीता किंवा इतर स्तोत्रांचे पठण करावे.
शक्य असल्यास दिवसभर उपवास ठेवावा; काही जण फळाहार करतात तर काही निर्जल उपवास करतात. संध्याकाळी हरिनामस्मरण, भजन-कीर्तन करणेही अत्यंत शुभ मानले जाते. दानधर्म करणे, गरजू लोकांना अन्न-वस्त्र देणे यालाही या दिवशी विशेष महत्त्व आहे. द्वादशीच्या दिवशी नियमपूर्वक पारणे करावे. श्रद्धा, संयम आणि सात्त्विकता ठेवून केलेले व्रत अधिक फलदायी ठरते. या दिवशी काही गोष्टी टाळाव्यात असे शास्त्रात सांगितले आहे. मांसाहार, मद्यपान, तंबाखू सेवन तसेच कांदा-लसूण यांचा त्याग करावा. राग, द्वेष, खोटे बोलणे, वाईट विचार, परनिंदा यांपासून दूर राहावे. वादविवाद टाळून शांत आणि संयमी वृत्ती ठेवावी. अत्यधिक झोप, आळस किंवा अनावश्यक मनोरंजन यात वेळ घालवू नये. मन, वाणी आणि कृती शुद्ध ठेवणे हेच या व्रताचे मुख्य तत्त्व आहे. पापमोचनी एकादशीचे व्रत केवळ बाह्य आचरण नसून अंतर्मन शुद्ध करण्याचा संकल्प आहे. श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने हे व्रत केल्यास जीवनात सकारात्मकता, मानसिक शांती आणि आध्यात्मिक उन्नती प्राप्त होते, असे मानले जाते.
