हल्लीच्या काळात मोबाईल आणि लॅपटॉप हे फक्त एक साधन राहिलेले नाही. ते आपल्या जगण्याचा आधार बनले आहेत. सध्या वर्क फ्रॉम होम आणि ऑनलाईन शिक्षणामुळे स्क्रीनसमोर घालवल्या जाणाऱ्या वेळेत अभूतपूर्व वाढ झाली आहे.
या वाढत्या स्क्रीन टाइममुळे केवळ डोळ्यांवरच नाही, तर मानवी मेंदूच्या कार्यक्षमतेवरही गंभीर परिणाम होत आहेत. मानवी मेंदूला माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी विश्रांतीची गरज असते, जी स्क्रीनच्या अतिवापरामुळे मिळत नाही.
लेडी हार्डिंग हॉस्पिटलमधील मेडिसिन विभागाचे संचालक डॉ. एल.एच. घोटकर यांच्या मते, डिजिटल स्क्रीनवरून येणारा निळा प्रकाश (Blue Light) मेंदूला सतत अलर्ट मोडवर ठेवतो. यामुळे मेंदूला विश्रांती मिळणे कठीण होते.
वेगाने बदलणारी डिजिटल माहिती आणि सततचे नोटिफिकेशन्स यामुळे मेंदूचा कॉग्निटिव्ह लोड (Cognitive Load) वाढतो. परिणामी, मानसिक थकवा, चिडचिड आणि छोट्या छोट्या गोष्टींवरून राग येणे असे प्रकार वाढतात.
सतत मल्टीटास्किंगमुळे मेंदू एकाग्र करण्याची क्षमता कमी होते. याचा थेट परिणाम दीर्घकालीन स्मरणशक्तीवर होतो. स्क्रीन टाइमचा थेट संबंध आपल्या झोपेच्या गुणवत्तेशी आहे.
रात्री स्क्रीन पाहिल्याने मेंदूला असे वाटते की अजूनही दिवस आहे. यामुळे झोप येण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मेलाटोनिन (Melatonin) या हार्मोनची निर्मिती कमी होते.
यामुळे निद्रानाश (Insomnia) आणि झोपेची अस्वस्थता वाढते. अपुऱ्या झोपेमुळे निर्णय घेण्याची क्षमता कमी होते आणि भावनिक असंतुलन निर्माण होते. सतत स्क्रीनकडे टक लावून पाहिल्याने डोळ्यांच्या आरोग्यावर खालील परिणाम होतात. डोळ्यांच्या स्नायूंवर प्रचंड ताण येतो, ज्यामुळे सतत डोकेदुखी किंवा डोके जड झाल्यासारखे वाटते.
स्क्रीन पाहताना आपण डोळ्यांची उघडझाप करणे कमी करतो. ज्यामुळे डोळे कोरडे पडतात (Dry Eyes), लाल होतात किंवा खाज सुटते. या डिजिटल समस्यांवर मात करण्यासाठी दर २० मिनिटांनी, २० फूट दूर असलेल्या वस्तूवर, किमान २० सेकंद लक्ष केंद्रित करा. यामुळे डोळ्यांना विश्रांती मिळते.
कामाचे तास ठरवून घ्या आणि त्यानंतर स्क्रीनपासून दूर राहा. दर ४० ते ५० मिनिटांनी ५-१० मिनिटांचा ब्रेक घ्या. तसेच झोपण्याच्या किमान एक तास आधी मोबाईल आणि लॅपटॉप पूर्णपणे बंद करा. डोळ्यांच्या आणि मानेच्या व्यायामासह, दररोज शारीरिक व्यायाम करा. निसर्गात वेळ घालवल्याने मेंदूला आराम मिळतो.
