पौराणिक कथेनुसार गांधारीच्या शापामुळे आणि शिकारीच्या बाणामुळे भगवान श्रीकृष्णाने शरीराचा त्याग केला. श्रीकृष्णाची कथा शरीराच्या त्यागाने संपली नाही. खरं तर, त्यांनी त्यांचे शरीर सोडल्यानंतर, ते आणखी गूढ, खोल आणि शक्तिशाली बनते. खरी कथा त्यानंतर सुरू होते आणि संपूर्ण जग त्याचे साक्षीदार बनते. भगवान द्वारका येथे आपले शरीर सोडतात, त्यानंतर शहर समुद्रात बुडाले जाते. परंतु भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर एक मंदिर बांधलं आहे, जिथे लोकांचा असा विश्वास आहे की, कृष्णाजी अजूनही जिवंत आहेत, मानवी रूप नसतानाही कर्मकांडातून श्वास घेत आहेत. जर श्रीकृष्णाने खरोखरच द्वारकेत आपले शरीर अर्पण केले, तर जगन्नाथाचे मंदिर असे का दिसते की ते तेथे कधीच गेले नाहीत? हे केवळ एक कथन नाही तर एक कुतूहल देखील आहे.
सादर घटनांची मालिका आहे जी वेळ, भूगोल, शास्त्र आणि विश्वास यांना एका सतत कथेत एकत्र करते. जाणून घेऊया यामागचे कारण. पारंपारिक हिंदू कालक्रमानुसार, भगवान श्रीकृष्णाने इ.स.पू. 3102 मध्ये भाद्रपद महिन्याच्या अमावस्येला आपल्या नश्वर शरीराचा त्याग केला. असे मानले जाते की याच क्षणी द्वापर युगाचा शेवट आणि कलियुगाची सुरुवात झाली. शास्त्रात त्याचे वर्णन अपघात किंवा पराभव असे केले गेले नाही, तर जाणीवपूर्वक परत येणे असे केले आहे. भगवान श्रीकृष्णाने पृथ्वीवरील आपले कर्तव्य पार पाडले होते. ते जे संतुलन स्थापित करण्यासाठी आले होते ते स्थापित झाले होते.
त्याचे जाणे हे एक लक्षण होते की मानवतेला आता थेट दैवी हस्तक्षेपाशिवाय पुढे जावे लागेल. आख्यायिकेनुसार, भगवान कृष्ण द्वारकाजवळील जंगलात विश्रांती घेत असताना झारा नावाच्या शिकाऱ्याने हरण समजून त्याच्या पायाच्या तळव्यावर बाण सोडला. श्रीकृष्णाने नशिबाला विरोध केला नाही हे अनेकदा दुर्लक्षित केले जाते. त्याची इच्छा असती तर तो त्या घटनेला आपल्या वाटेने वळवू शकला असता, पण त्याने त्या शिकाऱ्याला ताबडतोब माफ केले. ही क्षमाशीलता ग्रंथांमध्ये ठळकपणे मांडण्यात आली आहे. त्या बाणाने कृष्णाला मारले नाही, तो काळ होता. ही घटना म्हणजे त्याच्या मागील जन्माशी संबंधित एका शापाची पूर्तता होती, जो हा संदेश देतो की विश्वाचा नियम पृथ्वीवर उपस्थित असलेल्या सर्व देवी-देवतांनाही लागू होतो. अर्जुनासाठी हा क्षण कुरुक्षेत्रापेक्षा जड होता. त्यांच्यासमोर असे काहीतरी पवित्र होते जे जाळता येत नव्हते, दफन करता येत नव्हते किंवा ठेवता येत नव्हते. अर्जुनाने मालकीपेक्षा शरणागती पत्करली आणि कृष्णाजीचे हृदय समुद्रात प्रवाहित केले. ही कृती अत्यंत प्रतिकात्मक होती. याचा अर्थ असा होता की श्रीकृष्ण आता कोणत्याही एका व्यक्तीचा, कुटुंबाचा किंवा शहराचा नव्हता. पुढे जे काही घडणार होतं ते मानवाच्या हातात नव्हतं. श्रीकृष्णाच्या जाण्यानंतर लवकरच द्वारका समुद्रात बुडाली असे म्हटले जाते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये शहराला समुद्राने दगड गिळंकृत केल्याचे वर्णन आहे. आधुनिक काळात, द्वारकेजवळ समुद्राखाली सापडलेल्या अवशेषांनी या विश्वासाला आणखी बळ दिले आहे. भक्तांसाठी त्याचा अर्थ सरळ आणि खोल आहे. कृष्ण तिथे होता म्हणून द्वारका तिथे होती. त्याच्या जाण्यानंतर नगराचा उद्देश पूर्ण झाला. ओडिशामध्ये भव्य मंदिर बांधण्यापूर्वी आदिवासी परंपरेत एक रहस्यमय दैवी लाकडी रूप ‘दारू ब्रह्मा’ अशी आख्यायिका होती. असे म्हटले जात होते की त्यात आश्चर्यकारक शक्ती आहे आणि नेहमीच्या मार्गाने आकार दिला जाऊ शकत नाही. कालांतराने, ही श्रद्धा वैदिक परंपरांमध्ये मिसळली गेली आणि जगन्नाथ पूजेचे रूप घेतले.
अनेकांचा असा विश्वास आहे की समुद्राने कृष्णाजींच्या अमर चैतन्याला द्वारकापासून या किनार् यापर्यंत नेले आणि त्याद्वारे त्यांचे अस्तित्व एका नवीन स्वरूपात चालू ठेवले. भगवान जगन्नाथाचे हात किंवा पाय स्वच्छ नाहीत. त्यांचे स्वरूप जाणूनबुजून अपूर्ण आहे. हा कलात्मक दोष नसून तत्त्वज्ञान आहे. कृष्णाजीकडे आता द्वारकेचा राजा म्हणून पाहिले जात नाही, किंवा अर्जुनाचा सारथी म्हणून पाहिले जात नाही. भगवान जगन्नाथामध्ये जात, शरीर आणि भूगोल याची पर्वा न करता तो निराकार अस्तित्व बनतो. द्वारका ही त्यांच्या आयुष्याची आठवण आहे. जगन्नाथ असा आहे जो कधीही मरू शकत नाही. श्रीकृष्णांचे हृदय द्वारकेतून जगन्नाथ पुरीपर्यंत पोहोचल्याची कथा ही केवळ एक पुराणकथा नसून ती भक्तांच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे. जगन्नाथ मंदिर आजही लाखो भक्तांसाठी आस्था आणि विश्वासाचे केंद्र आहे. या कथेमुळे भगवान श्रीकृष्ण आणि जगन्नाथ यांच्यातील आध्यात्मिक नाते अधिक दृढ होते. अशा प्रकारे, ही कथा आपल्याला श्रद्धा, भक्ती आणि ईश्वराच्या अनंत रूपांची जाणीव करून देते.
