राजस्थानचे शिक्षणमंत्री मदन दिलावर यांनी नुकताच एक वादग्रस्त वक्तव्य केले आहे. कोटा जिल्ह्यात आयोजित ‘गो-संवर्धन आणि गोचारण’ कार्यक्रमात त्यांनी दावा केला की, देसी गायीचे दूध मुलांची बुद्धिमत्ता आणि ऊर्जा वाढवते, तर म्हशीचे दूध त्यांना सुस्त आणि कमकुवत बनवते. त्यांच्या दावा समजावण्यासाठी त्यांनी एक उदाहरणही दिले. चला, याची सत्यता जाणून घेऊया.
एक्सपर्ट्स काय म्हणतात?
मंत्र्यांचे हे वक्तव्य समोर आल्यानंतर सोशल मीडियावर जोरदार चर्चा सुरू झाली. thecsrjournal आणि इतर रिपोर्ट्सनुसार, न्यूट्रिशन एक्सपर्ट्स आणि बालरोगतज्ज्ञांचे स्पष्ट मत आहे की, गायीचे दूध म्हशीच्या दुधापेक्षा मुलांच्या बुद्धिमत्तेला जास्त फायदा पोहोचवते असा कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नाही. एक्सपर्ट्सनी यावर शंका व्यक्त केली आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, अजूनही असा कोणताही ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही जो हे सिद्ध करेल की गायीचे दूध म्हशीच्या दुधाच्या तुलनेत मुलांच्या बौद्धिक क्षमतेवर जास्त चांगला परिणाम करते.
म्हशीच्या दुधात फॅटची मात्रा जास्त असते (सुमारे ६ ते १५ टक्के), त्यामुळे ते जास्त कॅलरीयुक्त असते. याशिवाय त्यात प्रोटीन, कॅल्शियम आणि विटामिन B12 थोडे जास्त प्रमाणात असते, जे शरीराच्या अनेक महत्त्वाच्या कार्यांसाठी आवश्यक असते. मात्र, या पचन-संबंधित फरकांना मुलांच्या मानसिक क्षमतेतील स्पष्ट फरकाशी जोडून पाहिले जात नाही.
दोन्ही दुधातील फरक काय?
न्यूट्रिशनच्या फरकाबाबत बोलायचे तर, काही लोक कमी कॅलरी घेण्यासाठी गायीचे दूध निवडतात. पण हे निर्णय शरीराच्या मेटाबॉलिझमशी संबंधित असते, मेंदूच्या विकासाशी नाही. दिल्लीतील नॅशनल डायबिटीज, ओबेसिटी अँड कोलेस्ट्रॉल फाउंडेशनशी संबंधित पोषण तज्ज्ञ सांगतात की, आयोडीनसारखे घटक जे मेंदूच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात, ते दूध देणाऱ्या प्राण्यांपेक्षा त्यांच्या आहारावर अवलंबून असतात. म्हणजे गाय असो वा म्हैस, दुधातील आयोडीनची मात्रा हे ठरवते की त्याला काय खायला दिले जाते.
लहान वयात गायीचे दूध देण्याची सल्ला
डॉक्टरांनी सांगितले की, एक वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना गाय किंवा म्हैस दोन्हीचे दूध देऊ नये. जर मुलाचे वय एक वर्ष किंवा त्यापेक्षा जास्त असेल तर गायीचे दूध द्यावे, कारण ते हलके आणि सहज पचणारे मानले जाते. त्याशिवाय मुलाचे वय दोन वर्षे झाल्यावर म्हशीचे दूध देणे योग्य ठरते. मात्र, अलीकडील वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये हे सिद्ध झालेले नाही की म्हशीच्या दुधाऐवजी गायीचे दूध निवडल्याने मुलांची बौद्धिक क्षमता सुधारते.
