उन्हाळा सुरू होताच शरीरात उष्णता वाढणे, भूक कमी लागणे, अपचन, थकवा आणि डिहायड्रेशन यांसारख्या समस्या अनेकांना जाणवू लागतात. अशा वेळी आहारात हलके, पचायला सोपे आणि शरीराला थंडावा देणारे पदार्थ समाविष्ट करणे गरजेचे असते. भारतीय घरांमध्ये रोजच्या जेवणात दाळींचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. प्रथिने, फायबर, जीवनसत्त्वे आणि खनिजांनी भरलेल्या दाळी शरीरासाठी अत्यंत फायदेशीर मानल्या जातात. विशेष म्हणजे काही दाळींची तासीर थंड असते, त्यामुळे त्या उन्हाळ्यात शरीराला आराम देतात आणि पचनक्रिया सुरळीत ठेवतात. तज्ज्ञांच्या मते, उन्हाळ्यात योग्य दाळींचे सेवन केल्यास शरीरातील ऊर्जा टिकून राहते आणि उष्माघाताचा धोका कमी होतो.
उन्हाळ्यात सर्वात जास्त फायदेशीर मानली जाणारी दाळ म्हणजे मूगडाळ. मूग हलकी, सहज पचणारी आणि शरीराला थंडावा देणारी असल्यामुळे आयुर्वेदातही तिला विशेष महत्त्व दिले जाते. मूगडाळीत प्रथिनांचे प्रमाण चांगले असते, तसेच ती पोटावर ताण आणत नाही. अनेक जण उन्हाळ्यात मूगडाळीची खिचडी, आमटी किंवा सूप बनवून खातात. अंकुरलेला मूग तर अधिक पौष्टिक मानला जातो. सलाडमध्ये किंवा हलक्या भाजीत त्याचा वापर केल्यास शरीराला आवश्यक पोषण मिळते आणि उष्णतेमुळे येणारा थकवाही कमी होतो.
काही अभ्यासांमध्ये मूगडाळ शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते, असेही सांगितले आहे. त्यामुळे उन्हाळ्यात रोजच्या आहारात मूगडाळीचा समावेश करणे आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरू शकते. मसूर डाळही उन्हाळ्यासाठी उत्तम पर्याय मानली जाते. ही डाळ पटकन शिजते आणि हलकी असल्यामुळे शरीराला जड वाटत नाही. मसूर डाळीत लोह, प्रथिने आणि फायबर मुबलक प्रमाणात असते. उन्हाळ्यात पातळ मसूर आमटी किंवा सूप स्वरूपात तिचे सेवन केल्यास शरीराला ऊर्जा मिळते आणि पचन सुधारते. अनेक घरांमध्ये मसूर डाळीला साध्या फोडणीसह बनवले जाते, ज्यामुळे ती अधिक पौष्टिक आणि चविष्ट होते. तज्ज्ञ सांगतात की, मसूर डाळीचे नियमित सेवन केल्याने शरीरातील कमकुवतपणा कमी होतो आणि पोट साफ राहण्यास मदत होते. विशेष म्हणजे ही डाळ कमी वेळात तयार होत असल्याने स्वयंपाकघरातील उष्णतेपासूनही काही प्रमाणात दिलासा मिळतो. चना डाळ आणि लौकी यांचे मिश्रणही उन्हाळ्यात खूप लोकप्रिय आहे. लौकीमध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असते, तर चना डाळ शरीराला आवश्यक प्रथिने पुरवते. या दोघांचे एकत्रित सेवन केल्यास शरीर हायड्रेट राहते आणि पोट दीर्घकाळ भरलेले वाटते. अनेक पारंपरिक भारतीय पाककृतींमध्ये लौकी-चना डाळीचा समावेश केला जातो. ही भाजी चविष्ट तर असतेच, पण शरीरातील उष्णता कमी करण्यासही मदत करते. काही आहारतज्ज्ञांच्या मते, उन्हाळ्यात तेलकट आणि मसालेदार पदार्थांऐवजी अशा हलक्या पदार्थांचे सेवन केल्यास पचन व्यवस्थित राहते आणि वजन नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. ग्रामीण भागात आजही लौकी-चना डाळ हे उन्हाळ्यातील आरोग्यदायी जेवण मानले जाते.
उडीद किंवा राजम्यासारख्या जड दाळींच्या तुलनेत लोबिया, मटकी आणि साबूत मूग यांसारख्या कडधान्यांचा उन्हाळ्यात अधिक फायदा होतो. हे पदार्थ तुलनेने हलके असून त्यात भरपूर फायबर असते. लोबिया सॅलड, हलकी भाजी किंवा नारळाच्या रस्स्यासोबत बनवून खाल्ले जाते. मटकी उसळही महाराष्ट्रात लोकप्रिय असून ती शरीराला ऊर्जा देतानाच जडपणा निर्माण करत नाही. अंकुरलेली कडधान्ये खाल्ल्यास शरीराला जीवनसत्त्वे आणि अँटिऑक्सिडंट्स मिळतात. यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत राहते. उन्हाळ्यात जास्त मसालेदार पदार्थ टाळून अशा हलक्या दाळींचे सेवन केल्यास शरीरात ताजेपणा टिकून राहतो आणि थकवा कमी जाणवतो. आहारतज्ज्ञ सांगतात की, दाळींचे योग्य प्रकारे सेवन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. दाळ भिजवून शिजवल्यास ती अधिक पचायला सोपी होते. उन्हाळ्यात कमी तेल, कमी तिखट आणि हलक्या फोडणीची डाळ खाणे फायदेशीर ठरते. त्यासोबत ताक, दही, काकडी किंवा कोशिंबीर घेतल्यास शरीराला अतिरिक्त थंडावा मिळतो. अनेक लोक दुपारच्या जेवणात भात-दाळ हा साधा पण पौष्टिक पर्याय निवडतात. काही आरोग्यतज्ज्ञांच्या मते, शिळी दाळ उन्हाळ्यात काळजीपूर्वक खावी, कारण उष्णतेमुळे अन्न लवकर खराब होऊ शकते. त्यामुळे ताजी आणि गरम दाळ खाण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.
उन्हाळ्यात आरोग्य टिकवण्यासाठी योग्य आहाराची निवड करणे अत्यंत आवश्यक असते. मूगडाळ, मसूर, चना डाळ, लोबिया आणि मटकी यांसारख्या दाळी शरीराला आवश्यक पोषण देतानाच उष्णतेपासून संरक्षण देतात. हलके, पौष्टिक आणि पचायला सोपे अन्न घेतल्यास शरीरातील ऊर्जा टिकून राहते आणि उकाड्यातही ताजेतवाने वाटते. त्यामुळे या उन्हाळ्यात आपल्या रोजच्या आहारात थंड तासीर असलेल्या दाळींचा समावेश करून आरोग्याची विशेष काळजी घ्यावी, असे तज्ज्ञ सुचवतात
