पितळेच्या भांड्यातील चहा खरोखरच अधिक चविष्ट? Image Credit source: Instagram
दरवर्षी २१ मे रोजी ‘आंतरराष्ट्रीय चहा दिन’ साजरा केला जातो आणि या निमित्ताने चहाशी संबंधित अनेक पारंपरिक पद्धती पुन्हा चर्चेत येतात. भारतात चहा हा केवळ पेय नसून दैनंदिन जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. सकाळची सुरुवात असो, पाहुणचार असो किंवा मित्रांसोबतच्या गप्पा चहाशिवाय अनेकांचे दिवस पूर्ण होत नाहीत. अलीकडे सोशल मीडियावर आणि आरोग्यतज्ज्ञांमध्ये पितळेच्या भांड्यात चहा बनवण्याबाबत मोठी चर्चा सुरू आहे. काही लोकांच्या मते पितळेच्या भांड्यात बनवलेला चहा अधिक स्वादिष्ट लागतो, तर काही जण त्याला आरोग्यासाठी फायदेशीरही मानतात. मात्र या दाव्यांमागे नेमके किती तथ्य आहे, याबद्दल तज्ज्ञांनी सविस्तर माहिती दिली आहे. पितळ हे तांबे आणि जस्त या धातूंच्या मिश्रणापासून तयार केलेले धातू आहे.
भारतीय घरांमध्ये अनेक वर्षांपासून पितळेची भांडी वापरण्याची परंपरा आहे. पूर्वीच्या काळात पाणी साठवण्यासाठी, अन्न बनवण्यासाठी आणि धार्मिक विधींमध्ये पितळेचा मोठ्या प्रमाणात वापर केला जात असे. आयुर्वेदातही पितळेच्या भांड्यांना विशेष महत्त्व दिले गेले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, या धातूमध्ये काही प्रमाणात जीवाणूरोधक गुणधर्म असतात. त्यामुळे पितळेच्या भांड्यात ठेवलेले पाणी तुलनेने शुद्ध राहते, असे मानले जाते. हाच विश्वास आता चहा बनवण्याशीही जोडला जात आहे. अनेक चहाप्रेमींचे मत आहे की पितळेच्या भांड्यात बनवलेला चहा सामान्य स्टील किंवा अॅल्युमिनियमच्या भांड्यातील चहापेक्षा अधिक सुगंधी आणि गडद चवीचा लागतो. यामागे एक वैज्ञानिक कारणही सांगितले जाते.
पितळ ही उष्णता लवकर आणि समान प्रमाणात पसरवणारी धातू आहे. त्यामुळे चहा उकळताना त्यातील मसाले, चहापत्ती आणि दुधाचा स्वाद अधिक चांगल्या प्रकारे एकत्र मिसळला जातो. काही तज्ज्ञांच्या मते, यामुळे चहाची चव अधिक समृद्ध वाटू शकते. विशेषतः मसाला चहा किंवा गवती चहा बनवताना ही चव अधिक उठून दिसते. आयुर्वेदिक तज्ज्ञांच्या मते, पितळेच्या भांड्यात बनवलेले किंवा साठवलेले पदार्थ शरीरासाठी काही प्रमाणात लाभदायक ठरू शकतात. पितळेमध्ये असलेले तांबे शरीरातील रोगप्रतिकारशक्ती सुधारण्यास मदत करू शकते, असे काही अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. तसेच पचनक्रिया सुधारण्यास आणि शरीरातील काही सूक्ष्म पोषक तत्त्वांची पूर्तता करण्यास मदत होऊ शकते. काही लोकांचा दावा आहे की पितळेच्या भांड्यातील चहा शरीराला अधिक ऊर्जा देतो आणि थकवा कमी करतो. मात्र याबाबत ठोस वैज्ञानिक पुरावे मर्यादित असल्याचे तज्ज्ञ स्पष्ट करतात.
तज्ज्ञांनी याबाबत सावधगिरी बाळगण्याचाही सल्ला दिला आहे. पितळेची भांडी योग्य प्रकारे वापरली नाहीत तर आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः आम्लयुक्त पदार्थ जसे की लिंबू, चिंच किंवा जास्त मसालेदार द्रव्य — पितळेशी प्रतिक्रिया देऊ शकतात. चहा बनवताना दूध, साखर आणि चहातील काही घटक उष्णतेमुळे धातूशी रासायनिक प्रतिक्रिया करू शकतात. जर भांड्याला योग्य प्रकारे टिनचा (कलई) लेप दिलेला नसेल, तर धातूचे अंश अन्न किंवा पेयात मिसळण्याची शक्यता असते. त्यामुळे दीर्घकाळ अशा पदार्थांचे सेवन आरोग्यासाठी हानिकारक ठरू शकते. आरोग्य तज्ज्ञ आणि पारंपरिक भांडी तज्ञ सांगतात की पितळेच्या भांड्यांचा वापर करताना ‘कलई’ केलेली भांडी निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कलई म्हणजे भांड्याच्या आतील भागावर टिनचा सुरक्षित थर देणे. यामुळे धातू आणि अन्नपदार्थ यांच्यात थेट संपर्क होत नाही. जर पितळेच्या भांड्यात चहा बनवायचा असेल, तर नियमितपणे त्याची स्वच्छता आणि देखभाल करणे आवश्यक आहे. भांडे काळे पडल्यास किंवा आतील थर खराब झाल्यास ते त्वरित दुरुस्त करणे गरजेचे आहे. अन्यथा आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात.
अलीकडच्या काळात लोक पुन्हा पारंपरिक जीवनशैलीकडे वळताना दिसत आहेत. मातीची भांडी, तांब्याच्या बाटल्या आणि पितळेची भांडी यांचा वापर वाढू लागला आहे. अनेक कॅफे आणि पारंपरिक खाद्यपदार्थ देणारी हॉटेल्स ग्राहकांना वेगळा अनुभव देण्यासाठी पितळ किंवा तांब्याच्या भांड्यांत चहा सर्व्ह करत आहेत. सोशल मीडियावरही ‘ट्रॅडिशनल टी एक्स्पिरियन्स’ मोठ्या प्रमाणात लोकप्रिय होत आहे. यामुळे पितळेच्या भांड्यातील चहाबद्दल उत्सुकता वाढली आहे. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, परंपरा आणि आरोग्य यामध्ये योग्य समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. एकूणच पाहता, पितळेच्या भांड्यात बनवलेला चहा काही लोकांना अधिक स्वादिष्ट आणि पारंपरिक अनुभव देऊ शकतो. उष्णता समान पसरल्यामुळे चहाची चव समृद्ध वाटण्याची शक्यता तज्ज्ञ मान्य करतात. तसेच योग्य पद्धतीने वापरल्यास काही आरोग्यदायी फायदेही मिळू शकतात. मात्र यासाठी भांड्यांची स्वच्छता, कलई आणि सुरक्षित वापर याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. चुकीच्या पद्धतीने वापरल्यास आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे चहाची चव आणि परंपरेचा आनंद घेताना सुरक्षिततेचे नियम पाळणे तितकेच महत्त्वाचे असल्याचे तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे.
